De duurzame stad: van experiment naar systeemverandering

Duurzaam en circulair bouwen staat bij steeds meer organisaties op de agenda. Er wordt geëxperimenteerd met nieuwe technieken, materialen en werkwijzen. Toch blijkt het lastig om die initiatieven te vertalen naar structurele verandering. Hoe wordt duurzaamheid vanzelfsprekend onderdeel van bouwen en ontwikkelen? Tijdens het Stadmakerscongres gingen ontwerpers, beleidsmakers, ontwikkelaars, wetenschappers en nog veel meer betrokkenen hierover met elkaar in gesprek tijdens de werksessie ‘De duurzame stad’.

Van experiment naar systeem

“Er zitten hier heel veel experimenten aan tafel”, constateert Jip Pijs, projectleider bij de Klimaat Academie Rotterdam. Samen met Sophie Duran, adviseur circulair en sociaal bouwen bij de gemeente Rotterdam, schetst hij de uitdaging: hoe komen losse initiatieven tot verandering op systeemniveau? Want de ambities zijn groot. Rotterdam wil tot 2030 15.000 nieuwe woningen realiseren, streeft naar 50 procent circulariteit en hanteert het principe ‘niet slopen, tenzij’. Daarvoor is ruimte nodig om te experimenteren. Duran pleit voor een beweging van design thinking naar design doing: niet eindeloos analyseren, maar ook gewoon aan de slag.

Inspirerende voorbeelden zijn er al, genoeg zelfs. De HER groeide uit van experiment tot Rotterdams grondstoffencentrum. Ook de Test Site Materialenwerf (het kloppende hart van de Rotterdam Architectuur Maand 2026) en de Paris Proof-tuin in Schiehaven Noord laten zien wat kleine initiatieven kunnen betekenen. Pijs noemt ze ‘magische kleintjes’. De kunst is om die magie vast te houden wanneer financiën, bestuur en beleid in beeld komen. Daarom heeft hij op elke werktafel een ‘hoge hoed’ gezet en geeft hij de deelnemers een duidelijke opdracht mee: opschrijven waar zij de magie ervaren en in de hoed stoppen.

De kracht van klein beginnen

Voordat de deelnemers met elkaar in gesprek gaan aan de werktafels geeft ontwerper en creatief strateeg Jurian Strik van NestWork een presentatie over de kracht van klein beginnen. Want als de opgaven zo groot zijn, is klein beginnen dan wel de juiste aanpak? Strik vertelt over de City Deal XS, waarin vier ontwerpers onderzochten wat mogelijk wordt als je de stad benadert op de schaal van Madurodam. Zijn centrale vraag: waar moet je wrikken als alles vastloopt? Hij gebruikt daarvoor de metafoor van een log jam: een opeenhoping van boomstammen en takken die een rivier blokkeert. Soms is er maar een kleine beweging nodig om de boel weer in beweging te krijgen.

Het idee van klein beginnen is natuurlijk niet nieuw. Strik verwijst onder anderen naar stadsactivist Jane Jacobs, die het belang van de menselijke maat en het perspectief van de straat benadrukte, en naar het gedachtegoed van ‘small wins’ van hoogleraar bestuurskunde Katrien Termeer. Klein beginnen betekent daarbij niet dat je voorzichtig moet zijn. Juist door iets radicaal anders te proberen, kun je de status quo uitdagen. De aanpak: begin met lef, herken en versterk wat werkt, en vergroot vervolgens het speelveld. Zo kan iets kleins uiteindelijk steeds groter worden.

“Klein beginnen? Dan kun je net zo goed iets radicaal anders doen.” Jurian Strik, creatief strateeg

Ruimte voor een circulaire economie

Aan negen werktafels gaan de deelnemers met elkaar in gesprek over verschillende thema’s die raken aan de duurzame stad. Aan de werktafel over de ruimtevraag van de circulaire economie blijkt dat circulariteit verder gaat dan andere materialen of bouwmethoden. Delen klinkt eenvoudig, maar vraagt veel van de samenleving. Het is bovendien veel meer dan het ruilkastje in de straat; ook vakmanschap en zingeving spelen een rol. Deelnemers vragen zich af of circulariteit niet al op school moet beginnen. Ook praktische belemmeringen komen aan bod: de prijs van vierkante meters, tijdgebrek en de vraag of circulaire initiatieven voldoende kans krijgen wanneer financiële winst leidend is. De opgave vraagt om beweging op verschillende schaalniveaus, van project tot stad en regio.

 

Paris Proof als nieuwe standaard

Aan de tafel over Paris Proof ontwerpen staat de vraag centraal hoe duurzaam bouwen de norm kan worden. De gemeente Rotterdam ontwikkelt een rekenmethodiek om bouwprojecten door te rekenen op CO₂-uitstoot. Maar zegt zo’n cijfer genoeg over de kwaliteit van een ontwerp? En is hopen dat een project Paris Proof wordt voldoende? Deelnemers zien het belang van duidelijke standaarden. Zonder concrete kaders blijft duurzaamheid te vrijblijvend. Tegelijkertijd is er de vraag wat zulke eisen betekenen voor de haalbaarheid en snelheid van projecten. De pilot van de gemeente laat zien dat de ambitie nog niet vanzelfsprekend wordt gehaald: geen van de onderzochte projecten blijkt volledig Paris Proof.

Maakplezier behouden

Ook bij de andere werktafels komen belangrijke vragen naar voren. Hoe geef je gebieden vorm waarin duurzaam leven vanzelfsprekend wordt? Welke kennis en vaardigheden zijn nodig om circulaire gebiedsontwikkeling mogelijk te maken? En hoe zorg je ervoor dat lokale initiatieven, mensen en kennis elkaar blijven vinden? Er klinkt behoefte aan plekken en netwerken die verbinding leggen en initiatieven verder helpen.

Aan het einde van de sessie vragen ateliermeesters Duran en Pijs aan creatief strateeg Strik wat hem is opgevallen tijdens de werksessie. “Kleine initiatieven lijken op zoek te zijn naar een sprong: van pionieren naar structureel. Naar duidelijkheid, eenduidige wetgeving en hét onomstotelijke afwegingskader. Naar het groene licht. Maar als pionier loop je nu eenmaal vooruit. Er is geen licht dat de weg kan wijzen. Je bént het licht. Voor je het weet heb je een hele stoet aan mensen achter je aan verzameld. En misschien zit daar een wethouder tussen, of een burgemeester, of iemand anders die met je ideeën aan de haal gaat. En waarschijnlijk zul je het niet eens doorhebben. Wat is nodig om dat vol te houden? Verbinding met andere kleinschalige initiatieven? Geld? Om groter te worden? Of om klein te blijven en langer door te gaan? Om het maakplezier te behouden. En om een pionier te kunnen blijven.”

Gerelateerde items