De bestaande stad staat voor uiteenlopende uitdagingen: van woningen met funderingsproblemen en verouderde huizen tot dakloosheid, de groeiende druk op betaalbaar wonen en hittestress in versteende buurten. Tegelijkertijd liggen er kansen om deze vraagstukken in samenhang aan te pakken. Tijdens het Stadmakerscongres onderzoeken onder anderen architect Lennart Arpots van studio AAAN en projectmanager Yvonne Rijpers van de gemeente Rotterdam hoe die opgaven in samenhang kunnen worden aangepakt.
Welke rol spelen verduurzaming, verdichting en transformatie daarbij, en hoe verhouden die zich tot de noodzaak om ook nieuw te bouwen?
EEN TWEEDE STADSVERNIEUWING
De woningbouwopgave wordt vaak uitgedrukt in grote aantallen nieuwbouw, maar volgens Lennart Arpots ligt een deel van de opgave juist in de huizen die er al staan. Bij studio AAAN onderzoekt hij de toekomst van zo’n 25.000 woningen die in de jaren tachtig zijn gerenoveerd. Hoe maken we deze voorraad klaar voor de toekomst, ondanks de vele uitdagingen? ‘Veel huizen vragen om verduurzaming of funderingsherstel, terwijl ook de woonbehoeftes veranderen door onder meer vergrijzing en de vraag naar toegankelijke woningen’, vertelt Arpots. Tegelijkertijd groeit de waardering voor de cultuurhistorische waarde van bestaande gebouwen. Wat behouden we en waar is vervangende nieuwbouw nodig? ‘De opgave van nu lijkt heel erg op die van de stadsvernieuwing in de jaren zeventig en tachtig’, stelt Arpots. Hij ziet kansen om renovaties op grotere schaal en efficiënter aan te pakken. Als duizenden huizen met dezelfde problemen kampen, hoeft niet steeds opnieuw het wiel te worden uitgevonden. ‘Vijfentwintigduizend identieke balkons kunnen misschien wel één oplossing hebben’, neemt de architect als voorbeeld. ‘Door projectoverstijgend te werken en renovaties te standaardiseren, kunnen kosten en werkzaamheden beter op elkaar worden afgestemd.’
WAT IS EEN WONING WAARD?
Renovatie is echter vaak niet de meest haalbare optie. In onder meer het Oude Noorden, Bospolder-Tussendijken en verschillende wijken op Zuid lopen duizenden woningen het risico op funderingsproblemen. Ze zijn niet onderheid of rusten op houten palen, die kwetsbaar kunnen zijn. Volgens Arpots kan het herstel van de fundering van één woning wel 90.000 euro kosten. Een forse investering, die niet automatisch ook de woonkwaliteit verbetert.
‘De opgave van nu lijkt heel erg op die van de stadsvernieuwing in de jaren zeventig en tachtig.’ Lennart Arpots, studio AAAN
‘Bovendien: als je zo’n pand gaat behouden, wat behoud je dan precies?’, gaat hij verder. Die vraag raakt ook aan de cultuurhistorische waarde van woningen die in de jaren zeventig en tachtig zijn aangepakt. Sommige panden zijn tijdens eerdere renovaties ingrijpend veranderd en worden niet altijd als erfgoed gezien. Toch kunnen ze bepalend zijn voor het karakter van een wijk. Sloop-nieuwbouw biedt kansen om woningen te verbeteren en buurten te verdichten, maar kan ook de bestaande kwaliteiten verloren laten gaan. Voor Arpots gaat het daarom niet om een principiële keuze tussen behoud en sloop. ‘Wij vinden dat er meer flexibiliteit moet komen in de bestaande stad, voor meer woningen en meer kwaliteit.’ Dat vraagt om ruimte om per buurt te kijken welke combinatie van renovatie, vervangende nieuwbouw en verdichting het meeste oplevert.
MEER WOONRUIMTE VANUIT DE STAD DIE ER AL IS
Vanuit een ander vertrekpunt kijkt ook Yvonne Rijpers, betrokken bij het gemeentelijke programma Beter Benutten Bestaande Stad, naar de mogelijkheden die Rotterdam al in huis heeft. Ze heeft daarom twee werktafels aangedragen voor de sessie De woonopgave in de bestaande stad: één over het verdichten van de Rotterdamse tuinsteden en één over het transformeren van bestaande gebouwen.
Het gemeentelijke programma Beter Benutten richt zich mede op het toevoegen van woningen door bestaande gebouwen en ruimtes in de stad beter te gebruiken. Dat kan bijvoorbeeld door gebouwen op te toppen, woningen te splitsen, panden te transformeren of leegstand aan te pakken. In de splinternieuwe publicatie Verdichten in Rotterdam, atlas van mogelijkheden, opgesteld door de gemeente Rotterdam, Vereniging Deltametropool en Platform Woonopgave, is de theoretische potentie van deze strategieën in kaart gebracht. De atlas brengt mogelijkheden voor ruim 110.000 extra woningen in de bestaande stad in beeld. ‘Het is niet óf-óf, maar én-én: we blijven ook nieuwbouwen’, benadrukt Rijpers. ‘De uitdaging is om de kansen die er al zijn ook daadwerkelijk te realiseren. Dat vraagt om samenwerking tussen gemeente, corporaties en marktpartijen, maar ook om andere manieren van kijken en werken.’
VERDICHTEN MET OOG VOOR DE WIJK
De eerste werktafel richt zich op de Rotterdamse tuinsteden, zoals Schiebroek en Lombardijen. ‘In deze groene, ruim opgezette wijken liggen mogelijkheden om meer woonruimte toe te voegen, maar verdichten vraagt om zorgvuldige afwegingen’, gaat Rijpers verder. ‘Hoe verhoudt extra bebouwing zich tot het landschap, de stedenbouwkundige opzet en de kwaliteit van de leefomgeving? En hoe kijken woningcorporaties naar de toekomst van hun bezit?’ De verdichtingsatlas dient daarbij als uitnodiging om met verschillende partijen tot een gezamenlijk beeld te komen. Niet alleen de fysieke ruimte telt, maar ook de vraag hoe verdichting kan bijdragen aan een prettige, duurzame wijk.
De tweede tafel gaat over transformatie: het ombouwen van bestaande gebouwen naar woningen, eventueel gecombineerd met optoppen. Volgens Rijpers zit daar veel potentie, maar lopen initiatieven in de praktijk geregeld vast. Plannen vragen om uitgebreide afstemming tussen onder anderen ontwerpers, ontwikkelaars, grondeigenaren en de gemeente en kunnen daardoor jaren duren. De vraag is hoe processen en beleidskaders zo kunnen worden ingericht dat transformatie sneller van de grond komt.
‘In de Rotterdamse tuinsteden liggen mogelijkheden om meer woonruimte toe te voegen, maar verdichten vraagt wél om zorgvuldige afwegingen.’ Yvonne Rijpers, programma Beter Benutten Bestaande Stad
INTEGRALE AANPAK
De twee tafels van Rijpers sluiten aan bij de bredere vraag die tijdens het woonatelier centraal staat: hoe maken we de potentie van de bestaande stad daadwerkelijk waar? Naast de onderwerpen van Arpots en Rijpers komen aan andere werktafels ook volkshuisvesting, Post 65-erfgoed, dakloosheid, het Nationaal Programma Rotterdam Zuid (NPRZ) en het perspectief van jongeren, onder meer op studentenhuisvesting, aan bod. De verschillende thema’s laten zien hoe veelzijdig de woonopgave is. Volgens Arpots vraagt die om een integrale aanpak, waarbij niet alleen naar individuele panden of afzonderlijke projecten wordt gekeken, maar ook naar de wijk als geheel. Renovatie, funderingsherstel, verduurzaming, erfgoed en verdichting kunnen elkaar versterken als ze in samenhang worden bekeken. Een zogenoemde renovatietrein, waarbij vergelijkbare renovaties worden gebundeld, kan helpen om oplossingen op grotere schaal toe te passen.
CONCRETE AANKNOPINGSPUNTEN
Tijdens het woonatelier willen Arpots en de andere betrokkenen concrete aanknopingspunten verzamelen voor de nieuwe gemeenteraadsperiode. Hoe kunnen funderingsherstel, verduurzaming, erfgoed en veranderende woonbehoeften beter in samenhang worden aangepakt? En waar liggen mogelijkheden om woningen toe te voegen, bijvoorbeeld door transformatie of verdichting? Voor Rijpers gaat het erom de kansen uit de verdichtingsatlas te vertalen naar concrete plannen. Arpots benadrukt vooral het belang van een aanpak die recht doet aan de verschillen tussen woningen en buurten.
Duidelijk is in elk geval al dat de opgaven in Rotterdam niet om één oplossing vragen, maar om verschillende strategieën die elkaar kunnen aanvullen. Soms ligt de kans in het verbeteren of aanpassen van een bestaande woning, soms in transformatie of nieuwbouw binnen een bestaande wijk. Steeds is de vraag wat een plek nodig heeft en hoe ingrepen kunnen bijdragen aan woningen die passen bij de behoeften van bewoners én aan buurten die klaar zijn voor de toekomst.
Het atelier ‘De woonopgave in de bestaande stad’ vindt plaats van 13:00 tot 14:30 uur in de Grote Zaal van Theater Zuidplein. Een overzicht van alle werktafels wordt een week voor aanvang van het Stadmakerscongres bekend gemaakt op de website.
