Vanochtend opende Barbara Luns, directeur van AIR, traditiegetrouw het Stadmakerscongres 2026. Lees hier haar openingsspeech terug.
Welkom allemaal. Namens het team van AIR, gemeente Rotterdam en de Van der
Leeuwkring.
Dank aan theater Zuidplein dat ze ons dit jaar weer hier willen ontvangen. Dank ook aan het geweldige team van AIR, alle vrijwilligers, floormanagers en de collega’s van gemeente Rotterdam voor hun inzet en harde werken om vandaag recht te doen aan al die verschillende stemmen, betrokken bij het werken aan een gezamenlijke ruimtelijke toekomst van de stad.
Nieuwbouw vs bestaande stad
Als we het hebben over die ruimtelijke toekomst gaat het al snel over nieuwbouw. Zeker met de druk om snel grote aantallen woningen toe te voegen, is dat niet gek. Maar het lijkt alsof we daardoor soms vergeten dat 90% van die toekomstige stad er al is. Daar leven mensen, liggen wegen, staan woningen, scholen, voorzieningen, parken. En er liggen ook enorme opgaven: funderingsherstel, verduurzaming, hittestress, rioolvervanging, vergrijzing, eenzaamheid om er een paar te noemen. Het is natuurlijk goed om in grote gebiedsontwikkelingen problemen die veroorzaakt worden door klimaatverandering te voorkomen. Maar laten we niet vergeten dat we diezelfde problemen ook voor de bestaande stad moeten oplossen.
Tijdlijn
Waarom praten we zoveel liever over wat er nieuw gebouwd moet worden dan het te hebben over wat er al is? Daarvoor wil ik stilstaan bij een onderzoek dat ik afgelopen jaar samen met ontwerpbureau Dérive heb gedaan als curator Delen & Doen, in opdracht van de Actieagenda Ruimtelijk Ontwerp. We wilden beter begrijpen waarom we het continu hebben over grote ruimtelijke uitdagingen, zonder dat het lijkt te lukken om echt grote stappen te maken in het oplossen ervan. Wie en hoe geven we hier sturing aan? En waarom voelt het alsof het gemeentelijke speelveld, waar instellingen zoals AIR onderdeel van zijn, daar zo relevant voor is?
In deze tijdlijn zie je in het onderste vlak ruimtelijke ontwikkelingen op het gebied van beleid, wet- en regelgeving in de context van privatisering en decentralisering van de afgelopen drie decennia in kaart gebracht. Je kunt een aantal grote bewegingen zien: de rol van het Rijk neemt af ten faveure van de gemeente. En publieke partners die tot de jaren ’90 een belangrijke rol in de uitvoering hadden, krijgen een steeds kleinere rol ten opzichte van marktpartijen. In de daarboven afgebeelde diagrammen is verbeeld hoe de ruimtelijke sturing zich de afgelopen decennia heeft ontwikkeld van keten naar netwerk. Daarin is verbeeld dat tot en met de jaren ’80 Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening centraal was georganiseerd.
In Den Haag werden plannen gemaakt die vervolgens via Provincies en gemeentes richting uitvoering werden gebracht. Dat gebeurde door een speelveld van voornamelijk partijen met een publiek belang die tijdens de stadsvernieuwing maatwerk op wijkniveau leverden. De opgaven en bijbehorende budgetten gingen in een mooie keten van Rijk via Provincie naar gemeente. Met woningbouw werd gestuurd op ruimtelijke ordening. Met de bewuste privatisering vanaf de jaren ’90 en later ook de decentralisering, is dat speelveld volledig veranderd. De ruimtelijke opgave komt niet langer tot stand vanuit de keten, maar vanuit een netwerkmodel waarin de gemeente een centrale positie neemt. Sinds de VINEX is er onder invloed van new public management vanuit het Rijk gestuurd op meer marktwerking en minder financiering vanuit het Rijk. De keten had geen functie meer en gemeentes werden op die manier van het ene op het andere moment centraal gezet in de uitvoering, en voor financiering mede afhankelijk gemaakt van marktpartijen.
Dit had nog een neveneffect: waar het Rijk afschaalde, vond onder zowel marktpartijen als woningcorporaties juist opschaling plaats.
Terug naar de bestaande stad
De vraag is dan wat dat netwerkmodel vervolgens betekent voor de tijd en aandacht die er is voor nieuwbouw aan de ene kant en de bestaande stad aan de andere kant? Laten we daarom kijken naar dat netwerk, waar u waarschijnlijk onderdeel van bent.
Een netwerk is namelijk niet vanzelfsprekend gelijkwaardig. Hoewel we hier vandaag allemaal als gelijken naast elkaar zitten, is er van gelijkwaardigheid zoals ook het schema laat zien, geen sprake. Met name aan de kant van dat netwerk dat zich bezighoudt met die nieuwe woningbouw. De overheid is voor de uitvoering van steeds meer publieke taken, zoals woningbouw, programmering en klimaatbestendigheid, afhankelijk geworden van marktpartijen. Daardoor raken gemeente en grote marktpartijen steeds sterker met elkaar verbonden, terwijl andere perspectieven en belangen minder ruimte lijken te krijgen.
Publieke en private belangen lijken te vervloeien. Er zitten in deze zaal (gelukkig) een hele hoop marktpartijen die zich hard maken voor maatschappelijke opgaven zoals betaalbaarheid van woningen, klimaatbestendigheid van een ontwikkeling op lange termijn of het belang van een leefbare en sociale wijk. Maar ze moeten daarvoor wel private risico’s nemen. Ze investeren in een toekomst waar ze de baten niet meer van zullen ontvangen. Zo beschouwd is het niet gek dat de rekensom voor nieuwbouw niet uitkomt.
Maar is het antwoord dan meer subsidies voor marktpartijen, minder regelgeving, meer standaardisering, meer privatiseren?
Bestaande stad en publieke belang
Dan de andere kant van dat netwerk. Het netwerk van burgers, stadmakersinitiatieven, wooncoöperaties, waterschappen en zelfs woningcorporaties en de opgaven in de bestaande stad. Al die partijen zien nu dat er vooral veel aandacht gaat naar de aantallen woningen in de nieuwe stad. De bestaande stad lijkt een beetje het nakijken te hebben. Ze lijkt een beetje van het speelveld af te vallen in de zoektocht naar het zo snel mogelijk toevoegen van zoveel mogelijk woningen.
Het klimaat verandert sneller dan we hadden verwacht en dat betekent dat de opgaven om de bestaande stad leefbaar te houden alleen maar groter zullen worden. Dat vraagt concreetheid in plaats van abstractie en maatwerk in plaats van grootschaligheid. Een nieuwe werkwijze, die niet enkel project gestuurd is maar vanuit stedenbouwkundige kaders naar een wijkgerichte aanpak toewerkt. Dat vraagt een proactieve rol van de overheid om recht te doen aan de spelers in dit netwerk die, mits in positie gebracht, daar mede vorm aan kunnen geven.
Gelukkig hebben we hier vandaag beide kanten van dat netwerk bij elkaar. Mijn oproep aan jullie: bedenk wat jij vanuit jouw rol en misschien ook voorbij jouw rol in de stad kunt bijdragen aan haar toekomst. Breng die menselijke maat in onze stadmakersprocessen. Verruim je perspectief en leg die niet-vanzelfsprekende verbindingen. Dat is waar het Stadmakerscongres voor is. Vandaag werken we gezamenlijk aan zowel de nieuwe als de bestaande stad. Aan een stad die 100% toekomstbestendig is.
Veel succes en plezier!