Het Stadmakerscongres 2025 is voorbij. We zien je graag op 13 november 2026 in Theater Zuidplein!
Rotterdam staat door klimaatverandering voor veel uitdagingen. Het is duidelijk dat we anders moeten gaan ontwerpen, bouwen en wonen. Een beetje verandering lijkt ons wel te lukken, maar het is nog lang niet genoeg voor échte systeemverandering. Terwijl die juist hard nodig is. Hoe gaan we collectief naar een duurzame bouwcultuur? Neem plaats aan de werktafels en denk mee!
Duurzaamheid en circulariteit vragen niet alleen om technische oplossingen, maar om een cultuurverandering. Van onderzoekers tot materiaalproducenten, ontwerpers tot ontwikkelaars, financiers tot beleidsmakers, en van vastgoedeigenaren tot bewoners: alle betrokken partijen in het bouw-(of juist niet bouw!)-proces moeten mee in deze transitie.
Hoe komen we tot de juiste besluiten als deze ook offers en risico’s van de verantwoordelijke partijen vragen? Hoe komen we tot integrale oplossingen als er geen collectief eigenaarschap is voor deze integraliteit? En welke moedige stappen voorwaarts hebben we daar zelf in te zetten? In dit atelier zoeken we op waar het schuurt rondom thema’s als de (al dan niet aanwezige) ruimte in regelgeving, (materiaal)ketens en collectiviteit, en de waardering van wat er al is.
ATELIERMEESTERS
Hanneke van der Heijden is strategisch adviseur Circulaire Economie bij de gemeente Rotterdam, en houdt zich o.a. bezig met de ruimtelijke impact van de grondstoffentransitie. Daarnaast is zij oprichter van Home Fire, een initiatief dat leiders en begeleiders van transformatie ondersteunt bij het verder brengen van hun missie. Hanneke is als antropoloog actief in de duurzaamheidspraktijk. Haar achtergrond in sociale wetenschappen geeft haar een ander perspectief op transitievragen.
Jip Pijs is creatief strateeg en senior adviseur stedelijke transities bij Kickstad. Hij werkt aan samenwerkingen tussen overheden, markt en maatschappelijke partijen in wijken en in de bouwsector. In Rotterdam geeft hij vorm aan de Klimaat Academie Rotterdam, een actie uit het plan Aanpak Duurzaam Doorbouwen van de gemeente Rotterdam. Aan dat plan werkte hij eerder mee. Jip koppelt strategisch procesmanagement aan ontwerpdenken. Daarmee vertaalt hij complexe transitie-uitdagingen naar concrete acties die stap voor stap bijdragen aan structurele verandering.
Tafels
De tafels zijn onderverdeeld in drie subthema’s: Ruimte die regels geven, Ketens en collectiviteit en Waarderen wat er al is. De laatste werktafel (12) is een losse tafel.
Ruimte die regels geven
Zijn het de regels die voor beperkingen zorgen of onze opvattingen van die regels? Welke ruimte bieden de regels om meer innovatie in het bouwproces te brengen en welke moedige stappen vraagt dat van onszelf en onze organisaties?
1. Het pad naar passief bouwen
Tafelvoorzitter: Eelco Dekker (JADE architecten)
Een passief gebouw maakt optimaal gebruik van de zon, een gratis energiebron, en is zó goed geïsoleerd dat het op koude dagen met zeer weinig energie verwarmd kan worden. In sommige steden in het buitenland is bouwen volgens de passiefhuis standaard al opgenomen in het beleid, kan Rotterdam volgen? Hoe kan beleid dit passief bouwen stimuleren in plaats van dwarsbomen? Welke ruimte is er nu al binnen de regels om passief te bouwen en waar loopt het nog op spaak?
2. From data to reality
Tafelvoorzitter: Wouter Streefkerk (gemeente Rotterdam – Stadsontwikkeling)
De gemeente Rotterdam, marktpartijen en ontwikkelaars hebben in het kader ‘Plan van Aanpak Duurzaam Doorbouwen’ CO2-metingen uitgevoerd van gerealiseerde gebouwen. Zo ontstaat inzicht in de daadwerkelijke prestatie. Hoe ‘Paris Proof’ doen we het nu en wat moet beter of anders? Aan de hand van deze metingen bespreken we lessen en dilemma’s. Wat moet er anders in ontwerp van gebouwen en in proces? En hoe kun je dit meenemen in gebiedsontwikkeling en stedenbouw?
Ketens en collectiviteit
Bouwen doen we samen, toch? Het lijkt een open deur, maar werkelijk ‘samen’ is lang niet altijd vanzelfsprekend. Zorgen om Poolse landdagen met duizend belangen, uitgestelde keuzes en veel gedoe en geruzie. Of kan ‘samen’ ook effectief en doeltreffend zijn? In deze sessie onderzoeken we de manieren van samenwerken die nodig zijn om ketens te kunnen sluiten en stadmaken collectief te doen.
3. Carbon Citizens: collectief naar een kleinere footprint
Tafelvoorzitter: Boukje Vastbinder (Noorderwind)
Het initiatief Schiehaven Citizens onderzoekt hoe we niet alleen Paris Proof kunnen bouwen, maar ook Paris Proof kunnen leven. We moeten onze CO2-footprint per huishouden gemiddeld met een vijfvoud per jaar verminderen. Wat betekent dat voor mobiliteit, spullen, voedsel en energie? Wat is daarin de mogelijke rol van collectieve oplossingen, initiatieven en ondernemers uit de buurt? We gaan in gesprek over de bevindingen en de vertaling naar andere plekken in Rotterdam.
4. Material Transitions – Learning from Paris
Tafelvoorzitters: Christina Eickmeier (CRITH architects) & Emma Diehl (Emma Diehl Studio)
Parijs loopt voorop in low-carbon bouwen: biobased materialen en hergebruik worden de nieuwe norm. Tijdens dit tafelgesprek duiken we in inspirerende projecten – houtbouw buiten de périphérique, scholen van stro, woningen van kalkhennep – en verkennen we de sleutelfactoren achter deze transitie: regelgeving, beleidsmaatregelen en marktinitiatieven. Wat kunnen we van Parijs leren voor de bouwtransitie in Nederland?
5. Architect aan zet: hoe passen we biobased materialen toe?
Tafelvoorzitters: Fenne Reinders Folmer (Holland Houtland) & Floor Hoogenboezem (TU Delft Green Village)
Biobased materialen worden volop ontwikkeld op de Green Village in Delft, maar architecten stuiten op obstakels zoals uitstraling en overtuiging van opdrachtgevers. Hoe overbruggen we de stap tussen product en praktijk? In deze sessie bespreken we wat er nodig is om deze materialen écht toe te passen. Geef mee vorm aan de vervolgstappen: wat willen we weten en ontwikkelen en wie hebben we daarvoor nodig?
6. M4H: collectiviteit als basis voor circulariteit
Tafelvoorzitters: Sophie Duran (adviseur Circulair & Sociaal Bouwen, gemeente Rotterdam) & Jan Jongert (Superuse Studios)
Gebiedsontwikkeling M4H werkt vanuit het bestaande met wat er al is. Dit vraagt om collectief denken, doen en durven. Het probleem ligt niet bij gebrek aan kennis of motivatie, maar in de economische structuren die ons werken bepalen en kaderen. De huidige contractvormen belonen omvang boven kwaliteit, snelheid boven duurzaamheid, en individuele risicobeheersing boven collectieve verantwoordelijkheid. Het gevolg: duurzaamheid blijft een ‘nice to have’ in plaats van een ‘must have’.
Met welke impulsen kan een bouwteam als collectief worden aangespoord om duurzaamheid van sluitpost tot uitgangspunt van elk bouwproject te maken?
7. Netto positief bouwen: winst voor iedereen!
Tafelvoorzitter: Vincent van der Meulen (Kraaijvanger Architects)
Netto positieve gebouwen zuiveren lucht, water en bodem. Ze leveren energie, schone materialen en vergroten de biodiversiteit. Ze helpen alle grote problemen op te lossen. Kan dit? Ja! De sleutel ligt in het vinden van een gemeenschappelijke missie voor alle stakeholders. Aan de hand van een case onderzoeken we of dit standaardpraktijk in Rotterdam kan worden.
8. Sloopoogst: samen slopen met de buurt
Tafelvoorzitters: Evelyne Hofman (Gouwe (Kl)ouwe Carnisse) en Erik Schurink (adviseur Duurzaam Bouwen & Circulariteit, gemeente Rotterdam)
In Carnisse wordt binnenkort een aantal panden aan de Urkersingel en de Walchersestraat gesloopt. Buurtbewoners mochten zaterdag 20 september onderdelen uit deze panden demonteren om ze te hergebruiken in bijvoorbeeld hun eigen woning. Initiatiefnemer Evelyne Hofman (Gouwe (Kl)ouwe) en adviseur circulair slopen Erik Schurink (Gemeente Rotterdam) vertellen over hun ervaringen en lessen. Ook gaan zij in gesprek met Bas Oudenaarden (Woonstad) die geprikkeld werd door het initiatief en dit idee naar een volgend project wil brengen.
Waarderen wat er al is
Gebiedsontwikkeling richt van nature haar blik op dat wat nieuw toegevoegd wordt aan de stad. Deze focus op het nieuwe gaat soms wat voorbij aan de enorme schatkist die al in de stad te vinden is. Gebiedsontwikkeling in tijden van grondstofschaarste, klimaatcrisis en (sociale) ongelijkheid vraagt om het herwaarderen van het bestaande, om vanuit daar nieuwe functies van en voor de stad te creëren. Waarderen wat er al is. Hoe doen we dat dan?
9. Stad op stad Alexander – vernieuwing zonder sloop
Tafelvoorzitter: Carolien Schippers (CAS office)
Rotterdam wil groeien in Oost: rond station Alexander zijn er volop nieuwe ambities. Ondanks dat er wordt gesproken over een duurzaam nieuw stadsdeel, komt de stad die er al is nauwelijks terug in de plannen. De jonge, veelal betonnen kantoorgebouwen (‘80-’10) moeten worden gesloopt om plaats te maken voor generieke, gesloten stedelijke bouwblokken met woontorens van baksteen en wederom beton. Wat zou er kunnen ontstaan als we niet uitgaan van sloop voor het transformeren van de stad, maar van radicaal behoud van gebouwen, materialen en stedelijke structuren van Oost?
10. Van sloopstad naar waardegedreven voortbouwen
Tafelvoorzitter: Ayla Stomp (JADE architecten)
De opgaven zijn urgent en complex: woningnood, klimaatverandering, energietransitie, betaalbaarheid en sociale ongelijkheid. De reflex die daar nog (te) vaak op volgt is sloop ten behoeve van nieuwbouw. Gelukkig veranderen de tijden. Sloop drukt een enorme stempel op ons CO2-budget en vernietigt niet alleen materialen maar ook buurten. Aan deze tafel gaan we in op het waarderen van het bestaande en het voorkomen van sloop.
11. Leren van Katendrecht: verduurzamen in de bestaande stad
Tafelvoorzitter: Manou Huijbregts (HP architecten)
Het project Hart van Katendrecht laat zien hoe de verduurzamingsopgave van een sociale woningcorporatie in de praktijk vorm krijgt. In het historische hart van Katendrecht zijn sociale huurwoningen gerenoveerd met respect voor hun oorspronkelijke karakter en met behoud van haar huurders. Het was een complex proces waarin samenwerking en improvisatie centraal stonden. Een architectonische studie naar de kansen voor behoud van de historische panden aan de Oranjeboomstraat laat zien hoe zorgvuldig vernieuwen richting de toekomst kan werken. Zo leren we van Katendrecht hoe sociale verbondenheid en erfgoed samenkomen in een nieuwe vorm van duurzaamheid.
12. Klimaataanjagers: duurzame adviezen voor een nieuwe coalitie
Tafelvoorzitter: Wout van der Heijden (Klimaataanjager / Kickstad)
De Rotterdamse Klimaataanjagers bereiden een advies voor aan de gemeenteraad. Dit advies richt zich op de lange termijn verduurzaming van Rotterdam en is input voor een nieuwe coalitie. Denk aan tafel mee over wat er volgens jou niet mag ontbreken in het advies.
